Արշիլ Գորկի․ մարդ, ով սեփական ցավը վերածեց համաշխարհային արվեստի
13.11.2026 | 13:04
Պատկերացրեք մի նկարչի, որը կորցրել է իր մանկությունը, ստիպված է եղել լքել հայրենի տունը, տարիներ շարունակ ապրել է անորոշության մեջ, բայց այդ ամենից հետո կարողացել է ստեղծել մի աշխարհ, որտեղ գույներն ավելի խոսուն են, քան բառերը։ Նրա անունը Արշիլ Գորկի էր։ Նա այն արվեստագետներից էր, որոնց կյանքը երբեմն ավելի արտասովոր է, քան կտավները։
Գորկու իրական անունը Ոստանիկ Ադոյան էր։ Նա ծնվել է 1904 թվականին՝ Օսմանյան կայսրության Վանի նահանգի Խորգոմ գյուղում։ Նրա մանկությունը, սակայն, շատ կարճ տևեց։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի տարիներին ընտանիքը ստիպված եղավ հեռանալ հայրենի բնակավայրից։ Այդ ճանապարհին նա կորցրեց մորը, իսկ հետագայում ընտանիքի հետ հայտնվեց ԱՄՆ-ում։ Կարելի է ասել՝ Գորկին Ամերիկա եկավ ոչ թե պարզապես նոր կյանք սկսելու, այլ փորձելով փրկել այն, ինչ մնացել էր իր անցյալից։
Բայց այստեղ սկսվում է նրա պատմության ամենահետաքրքիր մասը։ Գորկին չցանկացավ ապրել միայն որպես անցյալի հիշողություններով տարված մարդ։ Նա որոշեց դառնալ նկարիչ։ Սկզբում սովորեց արվեստ, ուսումնասիրեց մեծ վարպետների աշխատանքները, փորձեց տարբեր ոճեր և տարիներ շարունակ փնտրեց սեփական ձեռագիրը։ Նա այնքան խորությամբ էր ուսումնասիրում այնպիսի արվեստագետների, ինչպիսիք են Պաբլո Պիկասոն և Խուան Միրոն, որ նրա վաղ շրջանի որոշ գործերում կարելի էր նկատել նրանց ազդեցությունը։ Սակայն Գորկին պարզապես կրկնօրինակող չէր։ Նա կարծես հավաքում էր տարբեր նկարիչների արվեստի լեզուն՝ սեփականը ստեղծելու համար։
Եվ հենց այստեղ է, որ սկսվում է նրա իսկական արվեստը։ Գորկին տարիներ շարունակ նկարում էր, ուսումնասիրում, վերափոխում, մինչև որ մի օր կարծես գտավ այն լեզուն, որով կարող էր խոսել առանց բառերի։ Նրա կտավներում աստիճանաբար անհետացան սովորական առարկաները, հստակ սահմանները, մարդկային մարմինների ճանաչելի ձևերը։ Փոխարենը հայտնվեցին տարօրինակ պատկերներ, անկանոն գծեր, իրար մեջ հոսող գույներ և օրգանական ձևեր, որոնք երբեմն հիշեցնում էին բույսեր, երբեմն՝ կենդանի էակներ, իսկ երբեմն էլ՝ մարդու ենթագիտակցության խորքում թաքնված հիշողություններ։ Նա դարձավ աբստրակտ արվեստի այն կարևոր դեմքերից մեկը, որոնց աշխատանքները հետագայում մեծ ազդեցություն ունեցան ամերիկյան աբստրակտ էքսպրեսիոնիզմի ձևավորման վրա։
Գորկու ամենահուզիչ աշխատանքներից մեկը «Նկարիչը և իր մայրը» կտավն է։ Պատմությունն առանձնահատուկ է. դրա հիմքում 1912 թվականին արված լուսանկարն էր, որտեղ փոքրիկ Ոստանիկը կանգնած է մոր կողքին։ Տարիներ անց նա վերադառնում է այդ լուսանկարին և սկսում այն վերածել նկարի։ Բայց սա պարզապես մոր դիմանկարը չէր։ Նա կարծես փորձում էր կտավի վրա պահել մի մարդու, որին կորցրել էր դեռ մանկության տարիներին։ Աշխատանքի վրա նա երկար տարիներ էր վերադառնում՝ նորից ու նորից մշակելով այն։ Նայելով այդ կտավին՝ դժվար է չմտածել, որ երբեմն արվեստը հենց այն տեղն է, որտեղ մարդը փորձում է վերականգնել այն, ինչ իրական կյանքում այլևս հնարավոր չէ վերադարձնել։
1940-ականներին Գորկու արվեստում նոր էջ բացվեց։ Նա ավելի շատ ժամանակ էր անցկացնում բնության գրկում՝ հատկապես Կոնեկտիկուտում և Վիրջինիայում։ Այդ միջավայրն ամբողջությամբ փոխեց նրա գունային մտածողությունը։ Կտավներում հայտնվեցին ավելի ազատ, շարժուն ու կենդանի պատկերներ։ Նա այլևս պարզապես չէր նկարում այն, ինչ տեսնում էր. նա նկարում էր այն զգացողությունը, որն առաջանում էր բնության հետ շփվելիս։ Գորկին կարծես կարողանում էր սովորական դաշտը, ծառը կամ ծաղիկը վերածել մի ամբողջ ներաշխարհի։ Այդ շրջանի գործերում անցյալն ու ներկան, իրականությունն ու հիշողությունը միախառնվում էին՝ ստեղծելով միանգամայն ինքնատիպ պատկերային աշխարհ։
Բայց որքան ավելի էր հասունանում նրա արվեստը, այնքան ավելի դաժան էր դառնում իրականությունը։ 1946 թվականին նրա արվեստանոցում հրդեհ բռնկվեց, և բազմաթիվ աշխատանքներ ոչնչացվեցին։ Դրանից հետո բժիշկները նրա մոտ հայտնաբերեցին քաղցկեղ։ Իսկ կարծես այդ ամենը դեռ բավական չէր, ավտովթարի հետևանքով նա լուրջ վնասվածք ստացավ, և նրա նկարչական ձեռքը ժամանակավորապես կաթվածահար եղավ։ Մարդը, որի ամբողջ կյանքը կապված էր վրձնի հետ, հանկարծ հայտնվեց մի իրավիճակում, երբ նույնիսկ նկարելն այլևս հեշտ չէր։ Միաժամանակ փլուզվում էր նաև նրա ընտանեկան կյանքը։ 1948 թվականի հուլիսի 21-ին՝ ընդամենը 44 տարեկան հասակում, Արշիլ Գորկին ինքնասպան եղավ։ Նրա մահը դարձավ ժամանակակից արվեստի ամենացավալի պատմություններից մեկը։
Սակայն Գորկու պատմությունը չի ավարտվում նրա մահով։ Նա ընդամենը 44 տարի ապրեց, բայց հասցրեց ստեղծել այնպիսի արվեստ, որն իր ժամանակից առաջ էր անցել։ Նրա աշխատանքները պահպանվում են աշխարհի խոշորագույն թանգարաններում, այդ թվում՝ Նյու Յորքի ժամանակակից արվեստի թանգարանում (MoMA) և ԱՄՆ ազգային արվեստի պատկերասրահում։ Նրա անունը հիշատակվում է այն արվեստագետների շարքում, որոնք օգնեցին ամերիկյան նկարչությանը դուրս գալ եվրոպական ավանդույթների ստվերից և գտնել սեփական արտահայտչական լեզուն։
Գորկին գուցե երբեք չհասցրեց տեսնել իր ստեղծագործությունների համաշխարհային ճանաչման ամբողջ ծավալը։ Բայց նրա կտավները մինչ օրս շարունակում են խոսել։ Դրանք պատմում են մի մարդու մասին, որը չկարողացավ փոխել իր անցյալը, բայց կարողացավ այն վերածել արվեստի։ Եվ գուցե հենց սա է Արշիլ Գորկու ամենամեծ ձեռքբերումը․ նա մեզ սովորեցրեց, որ նկարը պարտադիր չէ, որ ինչ-որ բան պատկերացնի։ Երբեմն այն պարզապես պետք է ստիպի ինչ-որ բան զգալ։
Ակնարկ Հայեր
Մեկնաբանություններ
Ասում են...
.
.
-
Ասում են… Հայաստանում կրկին հակառուսական կեղծ և Արևմուտքի կողմից կառավարելի ալիք է ստեղծվել, թե ՀԱՊԿ-ը մեզ չօգնեց, և ՀԱՊԿ-ից պետք է դուրս գանք։ Նշում են նաև, թե Ռուսաստանը Հայաստանին անհուսալի դաշնակից է
-
Ասում են… Նա Ռուսաստանի բացահայտ թշնամի է, որը, մինչև որոշակի պահը, իշխանության գալով ստիպված էր քողարկել իր մտադրությունները, իր նպատակները։ Մենք թույլ տվեցինք մեզ «մոլորեցնել» հույսերով, թե ինչ-որ կերպ դա կանցնի-կգնա, բայց այդպես չեղավ
-
Ասում են… Հայաստանն իսկապես կատարել է իր աշխարհաքաղաքական ընտրությունը՝ դեմքով շրջվելու դեպի Եվրոպա։ Մենք չենք կարող գործել այնպես, կարծես դա գոյություն չունի։ Մենք՝ ֆրանսիացիներս, պետք է ընդունենք այդ ընտրությունը և հավատարիմ լինենք դրան
-
Ասում են… Զարմանալի է՝ Թրամփն ասաց, որ ոչ ոք իրեն չի ասել՝ Իրանը կարող է փակել Հորմուզի նեղուցը։
Յուրաքանչյուր ռազմական խաղային տեսության ժամանակ, որին ես մասնակցել եմ, առաջին բանը, որ մենք ենթադրել ենք, այն էր, որ Իրանը դա կանի
-
Ասում են… Հնարավոր չէ որևէ գերտերության թիկունքում գործարքներ կնքել, որոնց մասին ամենայն մանրամասնությամբ տեղյակ չլինեն մյուս գերտերությունները: Բոլոր գերտերություններն էլ տիրապետում են հետախուզական այնպիսի հզոր հնարավորությունների, որ փոքր երկրները հազիվ թե կարողանան նրանցից որևէ գաղտնիք թաքցնել
-
Ասում են… Ի տարբերություն Արևմուտքի, որը կոչ է անում Հայաստանին կրճատել Ռուսաստանի հետ իր հարաբերությունները, մենք չենք խոչընդոտում Հայաստանի առևտրատնտեսական կապերի զարգացմանը այլ երկրների, այդ թվում՝ ԱՄՆ-ի և ԵՄ-ի հետ
-
Ասում են… Պետք է անկեղծորեն խոստովանել, որ ընդդիմադիր կուսակցությունների միջև ամիսներ շարունակ ընթացող բանակցությունները ոչ մի համաձայնության չեն հանգեցրել: Այդ պարագայում, պառակտված ընդդիմությանը միավորելու միակ կարող ուժը Սամվել Կարապետյանն է
-
Ասում են… Իրանի հետ հարաբերությունները Հայաստանի համար այլընտրանք չունեն այդ հարաբերությունները կենսական նշանակություն ունեն թե՛ Հայաստանի, թե՛ Իրանի համար, և այս իրողությունը պետք է հասկացնել արևմտյան գործընկերներին
-
Ասում են… Բաքուն դատապարտեց Լեռնային Ղարաբաղի հայ բնակչության ինքնորոշման իրավունքը, որը դրսևորվեց Խորհրդային Միության փլուզման ժամանակ։ Դա բռնություն էր, դատաստան, ոչ թե դատավարություն
-
Ասում են… Վստահ ենք, որ Հարավային Կովկասի երկրները, այդ թվում՝ Հայաստանը, հասկանում են, որ Բրյուսելի և Վաշինգտոնի ենթադրաբար բարի մտադրությունների հետևում թաքնված են սառը հաշվարկներ
-
Ասում են… Իրանի ուրանի պաշարների ոչնչացման և զրոյական հարստացմանն անցնելու ԱՄՆ պահանջներն անիրատեսական են։ Հրթիռային ծրագրի և դաշնակիցներին սատարելու վերաբերյալ պայմանները քննարկման ենթակա չեն։
Իրանը չի ենթարկվի դրսից պարտադրված թելադրանքին։ Մենք անկախ երկիր ենք և ինքներս ենք որոշում մեր ուղին
-
Ասում են… Մեզ բացարձակապես չի վերաբերում այն, ինչ կատարվում է Գրենլանդիայի հետ։ Բայց մենք Միացյալ Նահանգների հետ նմանատիպ հարցեր լուծելու փորձ ունենք:
19-րդ դարում, կարծեմ՝ 1867 թվականին, ինչպես գիտենք, Ռուսաստանը վաճառեց Միացյալ Նահանգներին, իսկ Միացյալ Նահանգները մեզնից գնեց Ալյասկան
-
Ասում են Մենք գիտեինք, որ կանոնների վրա հիմնված միջազգային կարգի պատմությունը մասամբ կեղծ էր։ Որ ուժեղագույններն իրենց կազատեն պարտավորություններից այն ժամանակ, երբ ճիշտ համարեն։ Որ առևտրային կանոնները կիրառվում էին անհամաչափորեն։ Եվ որ միջազգային իրավունքը կիրառվում էր տարբեր խստությամբ՝ կախված մեղադրյալի կամ զոհի ինքնությունից
-
Ասում են… Այս պահին մենք ապրում ենք մեր պատմության ամենածանր փուլերից մեկը: ՈՒկրաինայի վրա ճնշումը հիմա առավելագույնն է։ ՈՒկրաինան կարող է կանգնել չափազանց բարդ ընտրության առաջ` կա՛մ արժանապատվության կորուստ, կա՛մ հիմնական գործընկերոջ հնարավոր կորուստ։ Կա՛մ բարդ 28 կետերի ընդունում, կա՛մ անչափ ծանր ձմեռ
-
Ասում են… Ինչո՞ւ մենք 2020 թվականին այդ պատերազմը չկանխեցինք։ Չէ՞ որ կարող էինք կոշտ զգուշացնել Ադրբեջանին, որ ուժային լուծում թույլ չենք տա։ Եվ ոչինչ էլ չէր լինի
Տարածաշրջանային
